» Mijn Filosofie


Liefde voor Wijsheid
Tijdens mijn studie theologie aan de Universiteit van Utrecht, maakt ik voor het eerst kennis met filosofie. Toen werd de filosofie Ancilla theologiae (dienstmaagd van de theologie) genoemd. Het werd gedoseerd als ondersteunende wetenschap bij de (veel belangrijker) theologie. Echter in mijn leven is de filosofie steed belangrijker geworden. Op dit moment zijn bij mij de rollen omgekeerd: de filosofie is voor mij nu het belangrijkste geworden. Theologie speelt voor mij eigenlijk geen rol meer, tenminste als leidend in mijn denken over het (mijn) bestaan.

Onder dit kopje wil ik proberen mijn  eigen filosofie te formuleren. Waarbij mijn filosofie vooreerst vooral godsdientfilosofie zal zijn: godsdienstcritiek dus.


Finale Vragen
Zowel bij theologie als bij filosofie gaat het om zogenaamde finale vragen. Dat zijn vragen als: waar komen we vandaan; waar gaan we heen en heeft mijn (of het) leven ook zin? Alle religies en andere levensovertuigingen proberen hierop antwoorden te formuleren. Doorgaans zijn de gevonden antwoorden binnen een bepaalde levensovertuiging afdoende en voldoende. Maar buiten dat specifieke systeem vinden die antwoorden geen onthaal. Ze worden verworpen. De filosofie probeert de antwoorden van al die systemen logisch te beredeneren en te onderzoeken of de antwoorden wel stand kunnen houden. Zijn ze wel vol te houden, oftewel kunnen ze geferifieerd of gefalsifieerd worden. Dat wil zeggen kunnen de gevonden antwoorden bewezen worden of juist ontkend worden.
Daarnaast is de filosoof zelf naarstig op zoek naar de antwoorden, waarbij hij natuurlijk probeert te waken voor de valkuilen waarin die andere levensovertuigingen in terecht komen.

Alle levensovertuigingen komen uiteindelijk tot een aantal 'wetten' of 'dogma's' die niet betwijfeld kunnen (mogen) worden. Ook als die wetten gefalsifieerd worden, blijven ze gehandhaafd. Men grijpt dan naar een hulphypothese om het toch weer sluitend te maken. Een aantal voorbeelden kan dat duidelijk maken:
1. Christendom: in het nieuwe testament gaat men ervan uit dat Jezus Christus zal terugkomen tijdens de generatie waarin het christendom is ontstaan. Zoals iedereen kan nagaan, is dat nog steeds niet gebeurd. De hulphypothese is dan, dat de tijdrekening van God anders is dan van ons. Een jaar bij ons kan bij God wel een eeuw of een milennium zijn. Dus er staat wel dat Jezus zal terugkeren, 'nog voordat dit geslacht zal voorbijgaan', maar je moet dat niet opvatten als dit specifieke geslacht, maar het mensengeslacht in het algemeen. Probleem opgelost. Dus hoewel is aangetoond dat het letterlijk niet klopt, wordt het door een noodgreep opeens weer wel kloppend gemaakt.
2. Marxisme: Marx beweerde dat de mensen ten onder zouden gaan aan de productiedwang van het kapitalisme, hen opgelegd door de heersende rijke stand. Hij riep de arbeiders op daarom in opstand te komen. Echter ondertussen is aangetoond dat de arbeider helemaal niet ten onder gaat aan de werkdruk voor nauwelijks of geen beloning. Want de industrieëlen begrepen natuurlijk best wel dat zij diezelfde arbeiders nodig hadden om hun producten te kunnen kopen.
3. Psychoanalyse van Freud: Hij leerde dat alles verklaard kan worden vanuit de dromen en geheime gedachten van de mens. Die dromen vonden allemaal hun oorsprong in de seksuele drift. Maar als er dan dromen voorkwamen die daar niet best in te passen waren, dan bedacht hij een hulphypothese, waardoor de droom er weer netjes inpaste. Zo kunnen psychoanalitici alles verklaren.

Levensovertuigingen die gebruik maken van een bepaald geschrift, zoals de bijbel of de koran, of de Baggavat Ghita, schiften in hun eigen geschriften als het gaat om de wijze waarop met de tekst moet worden omgaan.
Soms moet een tekst letterlijk genomen worden, zoals bij het Christendom dat opstanding uit de dood van Jezus letterlijk opstanding vanuit de dood betekent. Maar het scheppingsverhaal over Adam en Eva wordt door de meeste Christenen niet letterlijk opgevat, maar figuurlijk, in die zin dat God aan het begin staat van al het leven. En dan is er nog de mogelijkheid om alegorisch te verklaren. Dat wil zeggen dat bepaalde teksten uit het Oude Testament gelezen moeten worden als voorafschaduwing van teksten in het Nieuwe Testament. Zo wordt koning Davind gezien als voorafschaduwing van de Christus uit het nieuwe testament.

Iedereen begrijpt dat dit tot willekeur kan leiden. Het fundamentalistische deel van de religie kiest dan voor letterlijke interpretatie van alle teksten. Daardoor krijg je dus dat men gelooft dat Adam en Eva werkelijk geleefd hebben en dat de aarde nog maar zes duizend jaar bestaat. Nog een voorbeeld: in de Ark van Noach werd van alle dieren een paartje opgenomen zodat die soort niet verloren zou gaan in de wereldwijde vloed. Dieren worden dan ook bij name genoemd. Echter in die opsomming ontbreken nogal wat dieren. Toen Austalië werd ontdekt, ontdekte men ook de kangaroe. Maar deze komt niet voor in de lijst. Bovendien, stel dat de lijst niet helemaal kompleet zou zijn (de mier staat er ten slotte ook niet op) dan nog is het moeilijk te verklaren hoe die kangaroes van de berg Ararat, in Turkije, waarop de Ark gestrand zou zijn, over de hoogste bertop en een komplete oceaan in Austalië zijn terechtgekomen. En waarom komen ze dan alleen daar voor? Kortom de letterlijke interpretatie is niet houdbaar. De hulphypothese waarnaar gegrepen wordt is dan dat de mens niet in staat is Gods wonderbaarlijke wegen te snappen.

Ethiek

Elke levensbeschouwing hanteert een ethiek: een stelsel van normen en waarden die duidelijk maakt wat goed of fout is. De filosofie is daar geen uitzondering op. Echter de filosofie hanteert daarnaast als enige de meta-ethiek. Dat is logische controle mbt ethische stelsels. Daarbij gaat het erom of die stelsels wel houdbaar zijn. Of de redenering wel standhoudt. Om een voorbeeld te geven. Veel ethische stelsels hebben ergens in hun redenering wel de stelling dat datgene wat ‘is’ ook perse ‘moet zijn’. Dus vanuit een bestaande situatie wordt geconcludeerd dat het dus zo moet doorgaan. Dit is logisch een drogredenering en levert dan ook geen bewijs op voor de deugdelijkheid van het betreffende ethische stelsel of ethische regel.

De grote vraag hierbij is: is er ook een vast gegeven, bijvoorbeeld de evolutie, dat een bepaalde ethische regel rechtvaardigt.

Uit de christelijke traditie komt de volgende regel: God heeft in de scheppingsorde bepaalt dat de vrouw ondergeschikt is aan de man. Deze ethische regel is lange tijd de rechtvaardiging geweest voor het achterstellen van vrouwen. Strijden voor, bijvoorbeeld, vrouwenkiesrecht was daardoor strijden tegen de scheppingsorde. Echter deze scheppingsorde is alleen een vast gegeven in het christendom (en trouwens ook in de Islam). Andere ethische stelsels accepteren de rechtvaardiging van een ethische regel: ‘de vrouw is ondergeschikt aan de man’, op grond van de scheppingsorde niet. Het is niet algemeen, onbetwist aanvaard.

 

Tot op dit moment is er nog geen afdoende rechtvaardiging gevonden die valide is voor elk systeem.

Dat brengt met zich mee dat ethische regels van een bepaald stelsel, bijv. het christendom, niet opgelegd kunnen worden aan andere systemen. Dat zou iedere levensbeschouwing een stuk bescheidener moeten maken. Om het met nog een voorbeeld van uit het christendom duidelijk te maken: het begrip zonde. Ieder die de (christelijke) regels/wetten overtreedt zondigt (en gaat naar de hel, of z’n minst niet naar de hemel). Nemen we even de hoofdsom van de christelijke wet: ieder moet God liefhebben boven alles en de naaste als zichzelf. Wie niet in God gelooft, zondigt dus tegen het eerste gebod. Volgens de christenen. Echter voor de niet gelovige is die redenering niet geldig, want hij gelooft niet in die God, dus kan hij niet zondigen. Het hele begrip zonde werkt niet buiten het christendom. Buiten het christendom geen hel en hemel.

Maar wat maakt dan dat mensen weten wat goed of fout is, wat bepaalt dan hun geweten?

Ieder mens heeft een geweten. We sluiten mensen, die psychisch gestoord (ziek) zijn op dit punt nu even uit. Bijzonder is ook dat de meeste mensen over de hele wereld wel ongeveer dezelfde dingen goed of slecht vinden. Op ‘kleine’ verschillen na. Ieder mens vindt toch wel dat je niet mag moorden, of stelen, of liegen. Regels die ook voorkomen in de Tien Geboden, te vinden in de Joodse, Christelijke en Islamitische religie. Dat maakt deze regels echter niet dwingend joods, of christelijk of islamitisch. Hoe komen we dan aan die regels? Darwin heeft daar wel een steekhoudende redenering voor bedacht, gekoppeld aan zijn evolutietheorie. Zijn theorie is er op gebaseerd dat degene die zich het beste aanpast aan zijn omgeving, de beste kansen heeft te overleven. Dat geldt voor mensen, andere dieren en planten. Dat geldt niet alleen voor het individu: bijv. de mens kleedt zich in zeer koude streken extra warm, zodat hij daar kan overleven. Een Afrikaan, met zijn beperkte kleding, zal niet overleven bij de Eskimo’s. Maar die aanpassing wordt doorgegeven door het erfelijk materiaal aan de volgende generaties. Daarbij gaat het om meer fundamentele aanpassingen. Zoals de reden waarom de mens rechtop is gaan lopen. Of de huidskleur, waardoor hitte beter verdragen wordt.

Darwin heeft nu aangetoond dat zoiets dergelijks ook gaande is als het gaat om ethische noties. Het blijkt dat mensen ethische noties delen met andere dieren. In studies onder Bonobo’s is aangetoond dat zij bijv. ook de notie van altruïsme kennen. Iets doen voor een ander zonder er iets voor terug te verwachten. Dat is niet zozeer een ethische regel, maar wel een ethische notie. De theorie is nu dat dit soort noties door ontwikkeld zijn, waardoor de mens later uiteindelijk er regels van kon maken.

Deze redenering van Darwin levert geen rechtvaardiging op voor de ethische regels, maar wel een verklaring, waarom mensen doen wat ze doen.

Daarmee zijn we er nog niet uit. Er is nog steeds geen systeem, of stelsel van regels dat als algemeen geldend geaccepteerd zijn. Ook de filosofie kent even vele redenering als er filosofen zijn (helaas). Maar het betekent ook dat geen enkel stelsel of systeem het (alleen) voor het zeggen heeft. Dat zou iedereen die iets beweert over wat wel of niet mag, een stuk bescheidener moeten maken.

 
[ terug... ]Omhoog

Eigen domeinnaam




Maak vrienden

Richard Dawkins

ASN Bank

Out Campagne

Centre for Naturalism

Atheist Aliance Internat

  • Ook internationaal tellen we mee!

Freethinker

  • Ga naar freethinker.nl. “I do not know how to teach philosophy without becoming a disturber of established religion.” Baruch Spinoza

Stichting Skepsis

Kennislink

Schrijven Online

  • Schrijven Online biedt nieuws en achtergronden, informatie en inspiratie voor iedereen die plezier heeft in creatief schrijven. Ga naar Schrijven Online.org

Edith Louw

De Holandse Molen

Ned. Federatie Naturisme

Oude Groninger Kerken

Makkelijke Moestuin

COC

  • Ga naar COC.nl

    Het COC stelt zich ten doel: 1. het bevorderen van maatschappelijke hervormingen om daardoor tot integratie van homoseksualiteit te komen; 2. het bevorderen van persoonlijke emancipatie door het stimuleren van de bewustwording omtrent de eigen en maatschappelijke situatie (en de relatie daartussen) ten aanzien van lesbische- homo- en biseksualiteit, transgender en man/vrouwrollen.

Website statistieken Copyright 2002-2017